Strona główna -> Zespół Dworski w Dobużku

Dobużek do połowy XVIII w. uchodził w skład dóbr łaszczowskich. Jego kolejnymi właścicielami byli: do początku XVII w. Łaszczowie, w 1 poł. XVII w. Gorajscy, po nich ponownie Łaszczowie (poł. XVII w. - ok. 1749 r.), w latach 1749-1786 Potoccy. Ok. 1786 r. Anna Gębarzewska wychodząc za mąż za Jana Pawłowskiego otrzymała folwark Dobużek w posagu. W 1831 r., po śmierci Jana Pawłowskiego dobra Dobużek, jako niepodzielną własność odziedziczyli: Artur i Klementyna - dzieci Jana i Anny Pawłowskich oraz wdowa Anna Pawłowska. O prawo do połowy dóbr w Dobużku procesował się z rodziną żony Klementyny z Pawłowskich Leonard Serednicki. W rezultacie Klementyna z Pawłowskich Serednicka nabyła dobra rodzinne na licytacji publicznej w 1855 r. Już w 1869 r. sprzedała je Ludwikowi Rakowskiemu. Po śmierci Ludwika Rakowskiego w 1907 r. majątek odziedziczyły jego córki: Wanda z Rakowskich Chrzanowska oraz Maria i Janina Chrzanowskie. Wanda Chrzanowska zrzekła się praw do majątku na rzecz sióstr, te zaś wydzierżawiły go. Podczas I wojny światowej folwark został zdewastowany. W 1921 r. dobra Dobużek nabył Edward Kołaczkowski. Po jego śmierci w 1922 r. przeszedł w spadku na żonę Jadwigę z Marcinkowskich Kołaczkowską oraz dzieci: Marię, Brunona, Tadeusza i Władysława. Ostatecznie, właścicielem drogą umów rodzinnych został Władysław Kołaczkowski. Dobużek był w jego posiadaniu aż do parcelacji w 1944 r. Kołaczkowscy mieszkali we dworze aż do 1945 r. Po zbrojnej napaści na dwór i zamordowaniu Władysława Kołaczkowskiego rodzina wyprowadziła się stamtąd. Do 1948 r. dwór zajmowali mieszkańcy okolicznych wsi pozbawieni domostw w wyniku wojny. Od 1948 r. do 1959 r. była tu rolnicza spółdzielnia. W 1959 r. we dworze umieszczono szkołę, która przejęła także park. Część gospodarczą zespołu dworskiego oraz dawne sady i chmielnie użytkował Urząd Wojewódzki, który prowadził tu szkółkę drzew i krzewów ozdobnych.

Po wydzieleniu Dobużka z dóbr łaszczowskich i usamodzielnieniu się, dawny folwark z gospodarczego przekształcony został w założenie rezydencjalno-ozdobne. Wybudowano wówczas dwór drewniany, otynkowany, skierowany frontem na południe. Przed dworem wydzielono prostokątny dziedziniec ujęty oficynami. Na północ od dworu znajdował się ogród ozdobno-użytkowy, na wschód dziedziniec gospodarczy, na południe ogrody użytkowe. Wzdłuż granic ogrodów rosły drzewa w szpalerach i alejach.

W I poł. XIX w. zespół dworski w Dobużku znacznie się rozbudował. Inwentarz dóbr z 1848 r. wymienia otynkowany dwór drewniany, murowaną oficynę, trzy drewniane chlewiki, murowaną stajnię z wozownią, drewnianą stodołę, owczarnię, dwie obory, murowaną gorzelnię, wołownię.

Przebudowy założenia w duchu krajobrazowym dokonał po 1869 r. Ludwik Rakowski. Na terenie południowych ogrodów powstał wówczas park o swobodnym charakterze. Od dworu w kierunku południowym otwarto widok na staw z dwiema wysepkami. Park ograniczała od strony wschodniej stara aleja lipowa. Stare nasadzenia od południowego zachodu uzupełniono nowymi drzewami, stwarzając kurtynę, która oddzielała rezydencję od warzywników, czworaków i łaszczowskiego gościńca. W parku dominowały lipy i buki. Dawne ogrody ozdobno-użytkowe, położone na północ od dworu, przeznaczono pod uprawy warzywne. Modrzewiowa aleja prowadziła do kapliczki w północno-zachodnim narożniku zespołu. We wschodniej części założono rozległe sady. Drewniane budynki gospodarcze zastąpione zostały murowanymi. Przy gościńcu łaszczowskim wybudowano czworaki z ogródkami.

Kolejna rozbudowa Dobużka miała miejsce za czasów Kołaczkowskiego. Powiększono wówczas uprawy sadownicze i założono chmielnik. Na zachód od dworu wzniesiono murowany magazyn i drewnianą stajnię. W północnym ogrodzie warzywnym założono korty tenisowe.

Podczas II wojny światowej majątek w Dobużku nie uległ dewastacji. Wprawdzie w 1942 r. w zachodniej części zespołu Niemcy wybudowali nową drogę z Tyszowiec do Łaszczowa, lecz nie miało to większego wpływu na układ przestrzenny założenia dworskiego. Przed 1959 r. rozebrano budynki gospodarcze i czworaki, wycięto sady oraz część drzew parkowych. Po 1959 r. wycięto kolejne drzewa pod szkolne boisko. Dokonano wówczas nowych nasadzeń, przekomponowano park tworząc nowy układ komunikacyjny dla potrzeb szkoły. W latach 1966-1968 na terenie zespołu wzniesiono murowany budynek, w którym umieszczony został sklep, zaś w latach 1968-1970 wybudowano w zachodniej części parku murowany wielorodzinny dom nauczycieli. W parku wydzielono ogródki działkowe.

Z dawnego zespołu dworskiego w Dobużku do dziś przetrwały: dwór i wschodnia oficyna (k. XVIII w.), magazyn z okresu międzywojennego, kuźnia sprzed 1922 r., figura Najświętszej Marii Panny Niepokalanie Poczętej z k. XIX w. Po regularnej kompozycji XVIII-wiecznej przetrwało prostokątne wnętrze przed dworem (jego urządzenie pochodzi jednak z okresu powojennego) oraz fragment alei lipowej we wschodniej części parku, pojedyncze lipy, buki i dęby. Park krajobrazowy z XIX w. zachował się, lecz w nieco zmienionym stanie. Istnieje staw, częściowo zarośnięty szuwarami i część nasadzeń. Zniszczony został dziedziniec gospodarczy. Dawne sady i chmielnik zastąpiły szkółki drzew i krzewów ozdobnych. Obecnie na terenie parku rośnie 45 gatunków drzew i krzewów. Wśród drzew dominują lipy drobnolistne. Występują także lipy szerokolistne, dęby czerwone i szypułkowe, klony pospolite i jawory, kasztanowce, brzozy, graby, buki zwyczajne oraz ich purpurowa odmiana, jesiony, wierzby, topole, olsze, modrzewie i świerki. Spotyka się krzewy: karagany, pigwowca, trzmieliny, ligustra, jaśminowca, róż, migdałowca, tawuły, śnieguliczki, bzu czarnego i lilaka oraz niewielkie drzewka głogu. Najstarsze drzewa pochodzą z XVIII/XIX w. Rosną one w sąsiedztwie dworu w części południowej przy wschodniej granicy parku (lipy, buki, dęby). Drzewa i krzewa rosną w alejach i szpalerach granicznch, pojedynczo oraz w niewielkich grupach.

Mimo znacznych zmian kompozycyjnych i przestrzennych zespół posiada duże walory przyrodnicze i krajobrazowe.



Danuta Kawałko ZKK 1996

 






Autor: Gminny Ośrodek Kultury

2016 Gminny Ośrodek Kultury w Łaszczowie